साने गुरुजी : माणुसकीचा दिवा पेटवणारा संत शिक्षक
साने गुरुजी : माणुसकीचा दिवा पेटवणारा संत शिक्षक
महाराष्ट्राच्या मातीला जर कुणी माणुसकीचा सुगंध दिला असेल, तर तो साने गुरुजींनी दिला. पांडुरंग सदाशिव साने हे त्यांचं पूर्ण नाव. २४ डिसेंबर १८९९ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातल्या पालगड या लहानशा गावात त्यांचा जन्म झाला. समुद्रकिनाऱ्याजवळचं ते गाव, साधी माणसं आणि कष्टकरी जीवन याच वातावरणात गुरुजी वाढले. घरची परिस्थिती फारशी चांगली नव्हती. वडिलांची नोकरी तुटपुंजी, आईचा संसाराचा ओढा मोठा. तरीही त्या घरात प्रेमाची, संस्कारांची आणि सत्याची कमी कधीच नव्हती. आईकडूनच गुरुजींना माणसावर प्रेम करायचं, दुःख पाहून गप्प बसायचं नाही, हे शिकायला मिळालं. बालपणापासूनच गुरुजींचं मन थोडं वेगळं होतं. इतर मुलं खेळात रमलेली असताना हा पोरगा पुस्तकात डोकं खुपसून बसायचा. अंगात साधे कपडे, पायात चप्पल नाही, पण डोळ्यांत मात्र मोठी स्वप्नं होती. शिक्षण घेत घेत ते पुणे, मुंबईपर्यंत पोहोचले. अभ्यासात हुशार असल्यामुळे नंतर शिक्षक म्हणून नोकरी मिळाली. पण गुरुजींसाठी शिक्षक म्हणजे फक्त शाळेत तास घ्यायचा धंदा नव्हता. विद्यार्थ्यांच्या मनात माणुसकी रुजवणं, त्यांना देशावर प्रेम करायला शिकवणं, अन्यायाविरुद्ध उभं राहण्याची हिंमत देणं हेच त्यांचं खरं शिकवणं होतं. नोकरी करत असतानाच समाजात चाललेली विषमता, जातिभेद, गरिबी पाहून गुरुजी अस्वस्थ व्हायचे. “आपण शिकलेले आहोत, तर समाजासाठी काहीतरी करायलाच हवं,” हा विचार त्यांच्या मनात ठसलेला होता. मग त्यांनी लेखन, व्याख्यानं, चळवळी यांच्या माध्यमातून समाजकार्यात उडी घेतली. बीड जिल्ह्यातल्या एखाद्या सेवाभावी कार्यकर्त्यासारखे ते गावोगावी फिरले, लोकांशी बोलले, त्यांना विचार करायला लावलं. महात्मा गांधींच्या विचारांनी गुरुजी फार प्रभावित झाले होते. सत्य, अहिंसा आणि त्याग या मार्गानेच देश पुढे जाईल, यावर त्यांचा पक्का विश्वास होता. म्हणूनच इंग्रजांविरुद्ध सुरू झालेल्या असहकार आंदोलनात त्यांनी स्वतःला झोकून दिलं. या लढ्यात त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला. पण तुरुंगातसुद्धा गुरुजी थांबले नाहीत. कैद्यांना शिक्षण देणं, प्रार्थना शिकवणं, त्यांना माणुसकीची जाणीव करून देणं हे काम त्यांनी तिथेही केलं. समाजात शिस्त, सेवा आणि राष्ट्रभक्ती वाढावी म्हणून त्यांनी राष्ट्रसेवा दलाची स्थापना केली. हे दल म्हणजे केवळ संघटना नव्हती, तर निस्वार्थ सेवाभावाची शाळा होती. आजही हे दल समाजसेवेचं काम करत आहे, यावरून गुरुजींच्या विचारांची ताकद कळते. विद्यार्थ्यांसाठी त्यांनी ‘विद्यार्थी’ मासिक सुरू केलं, तर विचारवंतांसाठी ‘साधना’ मासिक. या मासिकांतून समाजाला दिशा देणारं लेखन होत राहिलं.
साने गुरुजींच्या आयुष्यातला सर्वात मोठा आणि थरारक संघर्ष म्हणजे पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराचा. देव जर सगळ्यांचा असेल, तर अस्पृश्यांना मंदिरात प्रवेश का नाही, हा प्रश्न त्यांनी समाजाला ठामपणे विचारला. १९४७ साली पंढरपूरला त्यांनी प्राणांतिक उपोषण सुरू केलं. “अस्पृश्यांना मंदिरात प्रवेश मिळालाच पाहिजे, नाहीतर मी अन्न घेणार नाही,” असा निर्धार त्यांनी केला. समाज हलला, विचार बदलला आणि अखेर विठ्ठलाचं मंदिर सर्वांसाठी खुलं झालं. त्या दिवशी खऱ्या अर्थाने पांडुरंग मुक्त झाला. साने गुरुजी केवळ समाजसुधारक नव्हते, तर ते संवेदनशील साहित्यिकही होते. त्यांनी विद्यार्थ्यांसाठी अनेक चरित्रग्रंथ, कथा, कादंबऱ्या, भाषांतरित साहित्य लिहिलं. ‘श्यामची आई’ हे त्यांचं पुस्तक तर प्रत्येक मराठी माणसाच्या काळजाला हात घालणारं आहे. आईचं प्रेम, त्याग आणि संस्कार याचं ते जिवंत चित्र आहे. ‘पत्री’ हा कवितासंग्रहही वाचकांच्या मनात घर करून गेला. “खरा तो एकची धर्म, जगाला प्रेम अर्पावे,” ही त्यांची प्रार्थना आजही शाळाशाळांतून, कार्यक्रमांतून घुमते. ही केवळ प्रार्थना नाही, तर गुरुजींचं संपूर्ण जीवनतत्त्वज्ञान आहे. आजच्या काळात, जिथं माणूस माणसापासून दूर जातोय, तिथं साने गुरुजींचा विचार अधिक गरजेचा वाटतो. साने गुरुजी म्हणजे एखाद्या देवळात बसलेला संत नव्हता, तर रस्त्यावर चालणारा, दुःखी माणसाच्या खांद्यावर हात ठेवणारा संत होता. बीड जिल्ह्यातल्या मातीसारखा खणखणीत आणि प्रेमळ. त्यांची जयंती म्हणजे केवळ आठवण काढण्याचा दिवस नाही, तर त्यांच्या विचारांनी आपलं आयुष्य घडवण्याची संधी आहे. गुरुजी गेली, पण त्यांनी पेटवलेला माणुसकीचा दिवा आजही तेवतच आहे.
🙏 साने गुरुजी अमर रहें. माणुसकीचा हा उजेड कायम राहो.
◆श्रीकृष्ण महाराज उबाळे
◆मो.9405344642
#सानेगुरुजी #पांडुरंगसदाशिवसाने #सानेगुरुजीजयंती #माणुसकीचाधर्म #खरातोएकचिधर्म #श्यामचीआई #पत्री #समाजसुधारक #राष्ट्रसेवादल #असहकारआंदोलन #विठ्ठलमंदिरप्रवेश #पंढरपूरआंदोलन #संतविचार #शिक्षणआणिसंस्कार #विद्यार्थीमासिक #साधनामासिक #ग्रामीणमहाराष्ट्र #बीडचीमाती #माणुसकीजपुया #समतेचालढा
Comments
Post a Comment