प्रा.भास्कर चंदनशिव- ग्रामीण मनाचा अक्षरमळा

◆●प्रा.भास्कर चंदनशिव- ग्रामीण मनाचा अक्षरमळा●◆

◆श्रीकृष्ण उबाळे

          मराठवाड्याच्या कोरड्या रानात जन्मलेलं एक लेकरू… लहानपणीच्या दुष्काळाच्या छायेत वाढलेलं… आयुष्याच्या सुरुवातीला खेड्यातल्या मळ्यात शेतकऱ्यांचे अश्रू पाहिलेलं… आणि ते अश्रू अक्षरांतून व्यक्त करून संपूर्ण मराठी साहित्यविश्वात घर करणारा लेखक म्हणजे भास्कर तात्याबा चंदनशिव. १२ जानेवारी १९४५ रोजी उस्मानाबाद जिल्ह्यातील कळंब तालुक्यातल्या हासेगाव या छोट्याशा खेड्यात त्यांचा जन्म झाला. मूळ नाव भास्कर देवराव यादव. पण दत्तक विधानानंतर ते झाले – भास्कर तात्याबा चंदनशिव. गावाकडच्या चुलीवर भाजलेल्या ज्वारीभाकरीसारखं साधं, खडतर आयुष्य त्यांनी जगलं. प्राथमिक शिक्षण गावात, आणि पुढं अंबाजोगाई-औरंगाबाद (संभाजीनगर) या शिक्षण प्रवासात त्यांचा दृष्टिकोन अधिक व्यापक झाला. पण कितीही शिकले तरी मन त्यांचं रुतलेलं होतं ते मातीत. कारण निजामशाहीच्या काळातील मराठवाड्यातील दुष्काळ त्यांना सतत भेडसावत होता. १९६२ ते १९७२ या दशकभर त्यांनी दुष्काळाचा अभ्यास केला, त्याला जवळून पाहिलं. गावोगावी पोटापाण्यासाठी भटकणाऱ्या माणसांच्या कहाण्या त्यांनी अनुभवातून ओढून घेतल्या. त्या कहाण्या पुढे कथालेखनातून उभ्या राहिल्या. विसाव्या वर्षी सुरू झालेला त्यांचा कथालेखनाचा प्रवास मराठवाड्याच्या दुःखद इतिहासाचं जिवंत दस्तावेजीकरण ठरला.

         भास्कर चंदनशिव यांच्या साहित्याचा मुख्य केंद्रबिंदू होता गावाकडचं जीवन. त्यांच्या कथेतला नायक हा कुठला तरी शहरातला श्रीमंत किंवा राजकारणी नव्हता. तो होता – कोरड्या मातीत झगडणारा शेतकरी, दुष्काळाने छळलेला मजूर, किंवा रोजीरोटीच्या शोधात गाव सोडून निघालेला सामान्य माणूस. त्यांच्या कथांमध्ये मातीचा गंध आहे, बैलजोडीचा आवाज आहे, पाण्यासाठी रांगेत उभ्या स्त्रीचा हुंदका आहे. त्यांची लेखणी शेतकऱ्यांच्या वेदना इतक्या हळव्या शब्दांत रंगवते की वाचकाच्या डोळ्यात नकळत पाणी येतं. त्यांच्या ‘अंगारमाती’, ‘जांभळढव्ह’, ‘नवी वारुळं’, ‘बिरडं’, ‘भिंगुळवाणा’ या कथासंग्रहांनी मराठी साहित्यविश्वात नवी दिशा दिली. ही फक्त कथा नाहीत, तर मराठवाड्याच्या जमिनीवरचं जिवंत चित्रण आहेत.‘अंगारमाती’तून त्यांनी दाखवलं की शेतकऱ्याच्या मातीत फुलणारं स्वप्नही दुष्काळाच्या ज्वाळांनी कसं होरपळतं. ‘जांभळढव्ह’ म्हणजे दारिद्र्यातील माणसाचं जांभळासारखं गोड-टोकदार आयुष्य. ‘नवी वारुळं’ मध्ये बदलत्या काळामुळे गावात उमटणाऱ्या विसंगतींचं दर्शन घडतं. तर ‘बिरडं’ आणि ‘भिंगुळवाणा’मध्ये माणसाच्या जगण्याच्या विवंचना गव्हाच्या दाण्यासारख्या गच्च उभ्या राहतात. त्यांचा ‘लाल चिखल – निवडक भास्कर चंदनशिव’ (संपादक: इंद्रजीत भालेराव) हा ग्रंथ वाचताना मराठवाड्याच्या इतिहासातले रक्ताचे ठसे जणू स्पष्ट दिसू लागतात.

           भास्कर चंदनशिव हे केवळ लेखक नव्हते, तर ग्रामीण साहित्य चळवळीचे प्रणेते होते. २०११ साली बीड जिल्ह्यातील केज येथे झालेल्या पहिल्या ग्रामीण साहित्य संमेलनाचे संमेलनाध्यक्ष होण्याचा मान त्यांना मिळाला. त्याचबरोबर २०१२ मध्ये औरंगाबाद (संभाजीनगर) जिल्ह्यातील पळसप येथे झालेल्या एकदिवसीय मराठवाडा ग्रामीण साहित्य संमेलनाचेही अध्यक्ष त्यांनी म्हणून काम केलं. हे संमेलन म्हणजे फक्त साहित्यिकांचा मेळावा नव्हता, तर खेड्यात आयुष्याला शब्द देणारा ग्रामीण साहित्याचा उत्सव होता. त्या व्यासपीठावरून त्यांनी गावकुसातील जगणं, शेतकऱ्यांचे प्रश्न, दुष्काळाचं राजकारण यावर ठामपणे आवाज उठवला. आज त्यांचं निधन झाल्याची बातमी जरी आपल्याला दुःखी करून गेली, तरी त्यांचं लेखन अमर वारसा म्हणून कायम आपल्या सोबत आहे. गावगाड्याच्या मातीशी जोडलेली त्यांची वाणी आजच्या पिढीला सांगते –“अडचणी कितीही असल्या तरी आपण आपल्या मातीतून जगण्याचं बळ घेऊ शकतो. ”त्यांच्या कथा फक्त साहित्यिक कृती नाहीत, त्या आयुष्याचे धडे आहेत. दुष्काळाचं दुःख, अन्नाच्या शोधात भटकणारी माणसं, अपुऱ्या पावसाच्या ढगांकडे पाहून डोळे पाणावणारे शेतकरी – हे सगळं त्यांनी शब्दांत जिवंत ठेवलं. भास्कर तात्याबा चंदनशिव हे खरं तर ग्रामीण मनाचे साक्षात चित्रकार होते. कागदावरच्या अक्षरांतून त्यांनी मराठवाड्याचं हृदय धडधडतं ठेवलं. आज ते आपल्यात नाहीत, पण त्यांची कथा वाचताना प्रत्येकाला वाटतं –“हे आपलं गाव आहे, हे आपले शेतकरी आहेत, ही आपलीच माती आहे.” त्यांचं लिखाण पिढ्यानपिढ्या आपल्याला मातीवर प्रेम करायला, शेतकऱ्याच्या वेदना जाणून घ्यायला, आणि ग्रामीण जीवनाशी एकरूप व्हायला शिकवत राहील.

 प्रा.भास्कर चंदनशिव सर यांच्या स्मृतीस शब्दार्पण

◆श्रीकृष्ण सुंदरराव उबाळे

◆मो.9405344642

#भास्करचंदनशिव

#BhaskarChandanShiv #कवीभास्करचंदनशिव

#मराठीकवी #साहित्यरत्न

#लालचिखल  #कवितेचा_स्वर

#MarathiPoet #ChandanShiv

#कवितामनोगत #साहित्यप्रेम